De architect, de calculator en de projectmanager

De medewerking van een architect is verplicht. De wet van 20 februari 1939 legt die medewerking op voor het opmaken van de plannen en de controle op de uitvoering van werken waarvoor een voorafgaande vergunning vereist is (art. 4), onder voorbehoud van afwijkingen. De draagwijdte van dat monopolie wordt uitgewerkt in het artikel over de architect en zijn verplichte tussenkomst.

Voor de kosten legt het deontologisch reglement het kader vast. Het deontologisch reglement van de Orde van Architecten van 16 november 2022 verplicht de architect ontwerpen voor te leggen binnen de grenzen van het programma uit de opdracht en van het budget, en elke programmawijziging vast te leggen in een aanvullende overeenkomst die de financiële weerslag ervan vermeldt (art. 16). De architect staat de bouwheer ook bij in de keuze van de aannemer tegen de beste voorwaarden van prijs en kwaliteit (art. 22).

De overeenkomst is schriftelijk, uiterlijk wanneer de opdracht bepaald is (deontologisch reglement, art. 20). Voor de bouwheer is dat het document waarin het budget in cijfers moet staan, met zijn prijsdatum en wat het omvat (alleen de werken of de totale kost). Een mondeling budget is moeilijk te bewijzen en moeilijk te verdedigen.

De erelonen zijn vrij. Er bestaat geen barema meer: het reglement van 2022 bevat er geen en voorziet alleen referentieschalen voor de wedden van architecten in loondienst (art. 12). De bouwheer vergelijkt de ereloonvoorstellen dus op de inhoud van de opdracht, fase per fase, en niet op een referentiepercentage.

Hij moet binnen het budget ontwerpen, niet de prijs van de offertes waarborgen. Zijn aansprakelijkheid is in beginsel een middelenverbintenis, die geval per geval wordt beoordeeld. De tendens in de gepubliceerde rechtspraak aanvaardt een beperkt verschil tussen budget en kost en sanctioneert grote overschrijdingen; de beslissingen en hun bronnen staan in het artikel over budgetoverschrijding door de architect.

Wat hem gedeeltelijk ontlast: een programma dat zonder spoor verandert. Wijzigt de bouwheer zijn programma zonder becijferde aanvullende overeenkomst, dan wordt het verband tussen de overschrijding en de architect moeilijk aan te tonen.

De architect mag geen aannemer zijn. De wet van 1939 verklaart beide beroepen onverenigbaar (art. 6), en het deontologisch reglement neemt die onverenigbaarheid over (art. 10, 1°). Het laat de architect wel toe om, onder meer met een aannemer, deel te nemen aan een vennootschap voor vastgoeddiensten, op voorwaarde dat hij zijn onafhankelijkheid bewaart (art. 10, 2°, b). De bouwheer die met zo'n structuur werkt, vraagt schriftelijk hoe die onafhankelijkheid georganiseerd is.

Onafhankelijk is niet hetzelfde als juist. De onafhankelijkheid waarborgt dat de architect de werken die hij raamt niet zelf verkoopt, niet dat zijn raming klopt. Daar ligt de ruimte voor een controle door een derde.

Een vak met meerdere namen. Aan de kant van de aannemer spreekt men in Vlaanderen van calculator of deviseur; in Wallonië omschrijft Le Forem het beroep als "métreur", met benamingen als "économiste de la construction", "métreur-vérificateur" en "métreur-deviseur". Bij de taken van het beroep noemt de fiche onder meer de juiste prijs berekenen en achteraf het verschil tussen raming en werkelijke kosten controleren.

Voor de bouwheer vervult de kostenramer vier typeopdrachten. Elk ervan wordt in zijn contract omschreven:

• een raming per element in de fase van schets of voorontwerp;
• een tegenraming van de raming van de architect, toegelicht in het artikel over de onafhankelijke tegenraming;
• het nazicht van de meetstaat en de analyse van de offertes;
• de controle van de vorderingsstaten en de prognose van de eindkost tijdens de werf.

De titel is niet gereglementeerd. Le Forem vermeldt dat er voor de uitoefening van het beroep geen wettelijke verplichting bestaat. Alles berust dus op het contract: overhandigde stukken, gedekte fasen, prijsdatum, verwachte opsplitsing, vorm van de resultaten, termijn, en een verklaring dat er geen band is met de geraadpleegde aannemers.

Hij staat in voor de kwaliteit van zijn raming, binnen de grenzen van zijn opdracht en van de ontvangen stukken. Hij waarborgt niet de prijs die de markt zal bieden, en hij staat niet in voor de ontwerpkeuzes, die bij de architect en de bouwheer blijven.

Geen tekst regelt ze: het is aan de bouwheer om ze te eisen. Hij vraagt dat de kostenramer die voor hem werkt geen offerte indient voor de werf die hij controleert en niet werkt voor een geraadpleegde aannemer. Eén clausule volstaat om dat vast te leggen.

Homegrade spreekt van gedelegeerd bouwheer voor de persoon aan wie de bouwheer een deel van zijn rol toevertrouwt (brochure "Uw werf beheren", Brussels Hoofdstedelijk Gewest). De projectmanager organiseert: hij beheert de planning, coördineert de partijen, verzamelt de kosteninformatie, bereidt de beslissingen voor en houdt er het spoor van bij.

Een contractuele opdracht, zonder eigen wettelijk statuut. De omvang hangt af van wat geschreven staat: louter bijstand, of een mandaat om de bouwheer voor bepaalde handelingen te vertegenwoordigen. Het contract zegt welke, met welke plafonds, en wat aan de handtekening van de bouwheer voorbehouden blijft (contracten, meerwerken, oplevering).

Hij waarborgt de organisatie van de opvolging, niet het bedrag. Hij moet tijdig waarschuwen, documenteren en laten beslissen; hij staat niet in voor ontwerp of raming als hij die opdracht niet heeft gekregen. Raamt hij zelf, dan moet zijn contract dat zeggen.

Ze blijkt uit zijn banden. Een projectmanager die alleen door de bouwheer wordt betaald, zonder band met de architect of de aannemers, verdedigt de envelop. Het contract bepaalt dat hij elke dergelijke band meldt.

De bouwheer stelt ook andere partijen aan, wier opdracht uit een tekst voortvloeit en niet uit het contract: de veiligheidscoördinator wanneer meerdere aannemers tussenkomen op een bouwwerk van minstens 500 m² (wet van 4 augustus 1996 en KB van 25 januari 2001), de erkende PEB-verantwoordelijke in Wallonië, de EPB-verslaggever in Vlaanderen, die de bouwheer vóór de start van de werken aanstelt. Op een kleiner bouwwerk wordt die coördinator aangesteld door de ontwerper en vervolgens door de opdrachtnemer belast met de controle op de uitvoering. Hun kost hoort in het budget; hun rol wordt toegelicht in het artikel over de andere opgelegde tussenkomende partijen.

Alle drie vallen onder de verplichte verzekering burgerlijke beroepsaansprakelijkheid. De wet van 9 mei 2019, van kracht sinds 1 juli 2019, betreft architecten, landmeters-experten, veiligheidscoördinatoren en andere dienstverleners in de bouwsector, dat wil zeggen iedere persoon, behalve een promotor, die voor een derde, tegen vergoeding en zelfstandig, hoofdzakelijk immateriële prestaties levert (art. 2, 4°). Een zelfstandige kostenramer of projectmanager die voor een bouwheer werkt, beantwoordt aan die omschrijving.

De minimumbedragen per schadegeval (wet van 9 mei 2019, art. 4; basisbedragen van 2007, geïndexeerd):

Die dekking waarborgt het budget niet: de wet staat toe dat vorderingen over overschrijdingen van kostenramingen of budgetten, het ontbreken van controles of fouten in de kostenberekening van de dekking worden uitgesloten (art. 5, 6°). De bouwheer leest dus de uitsluitingen van de polis even aandachtig als het attest.

De architect valt daarnaast onder de tienjarige verzekering van de wet van 31 mei 2017 voor woningen waarvoor zijn medewerking verplicht is. De stelsels worden uitgewerkt in het artikel over de verplichte verzekeringen. In de praktijk vraagt de bouwheer van elk van hen het attest vóór de ondertekening.

Eén regel: elke kostentaak heeft één schriftelijk aangewezen titularis. Het initiële budget legt de bouwheer vast. De raming van het ontwerp komt de architect toe. De tegenraming, het nazicht van de meetstaat en de controle van de vorderingsstaten kunnen naar de kostenramer gaan. Het dashboard, de waarschuwingen en de voorbereiding van de beslissingen kunnen naar de projectmanager gaan. De handtekening blijft bij de bouwheer. Het algemene kader van die verdeling, en wie wat ondertekent, staat in het takartikel over wie de kosten bewaakt voor de bouwheer.